Prawo i sztuka

Do czego twórca ma prawo, czyli Droit de suite w prawie polskim

20 grudnia 2016 - Michał Michałowski

Sylwia Godowska, Skąpiec, 2012, tempera na kartonie, 100x70cm

W wielu rozmowach z artystami czy też miłośnikami sztuki pojawia się temat  niejasności przepisów prawnych związanych  ze sprzedażą  i kupnem dzieła sztuki. Postanowiłam we współpracy z radcą prawnym Panem Michałem Michałowskim zająć się tym zagadnieniem. Zapraszamy do dyskusji, zadawania pytań oraz dzielenia się osobistymi doświadczeniami. Wspólnie będziemy rozwiązywać problemy. Są to sprawy ważne zarówno dla artystów jak i kolekcjonerów.

Droit de suite [wym. drua de suit], jest to prawo twórcy do otrzymywania procentowego wynagrodzenia od ceny jego dzieła odsprzedawanego kolejnemu właścicielowi. Nie jest to nowa instytucja i mimo jej wieloletniej obecności w polskim porządku prawnym jest wykorzystywana w bardzo niewielkim stopniu. Przyczynę takiego stanu omówię w dalszej części artykułu. Na wstępie chciałbym jednak opisać pokrótce zadania i cel jakiemu miała służyć ta instytucja prawna (tj. zespół ściśle powiązanych ze sobą norm prawnych w sposób funkcjonalny regulujących powstanie, trwanie lub ustanie jakiegoś stosunku prawnego).

Nie od dziś zwykło się uważać dzieła sztuki za ryzykowaną, acz często niezwykle zyskowną inwestycją. Artysta, co do zasady, tworzy z chęci wyrażenia się, wyeksponowania swoich poglądów, stara się zaobserwowaną rzeczywistość ukazać na swój sposób, wyrażając w dziełach subiektywny punkt widzenia.  Jakkolwiek aspekt ekonomiczny schodzi na dalszy plan, to nie można go pomijać. Sprzedaż własnych prac może być niekiedy źródłem pokaźnych dochodów. Dotyczy to w przeważającej mierze artystów już uznanych, o wyrobionej tzw. „marce”. Początkujący autor najczęściej może liczyć na dużo skromniejsze apanaże. Jak pokazuje historia, w początkowym okresie swojej twórczości, artysta sprzedaje niejednokrotnie swoje dzieła „po kosztach”. Nabywcy takiego dzieła, jeśli jego autor w przyszłości zyska uznanie i sławę, mogą wiele zyskać na wzroście wartości.

Przemysław Kmieć, Hipnoza, 2010, rysunek ołówkiem, 70×100 cm
Sprawiedliwi pionierzy

Zrozumiałym jest, że większość zysków powinna przypadać inwestorowi, który wszak jako jedyny ponosi ryzyko związane z zakupem działa sztuki. Niemniej całkowite pozbawienie twórcy dzieła możliwości partycypacji w zyskach, kłóciło się z ogólnie pojętym poczuciem sprawiedliwości. Te właśnie racje społeczne były głównym impulsem do wprowadzenia instytucji droit de suite. Instytucja ta po raz pierwszy została wprowadzona we Francji w latach 20-tych XX wieku. Od tego momentu, kolejne państwa europejskie sukcesywnie wprowadzały ją do swoich systemów prawnych. Do dnia dzisiejszego nie wszystkie państwa posiadają tego typu unormowania.

Przepisy droit de suite w Polsce

W Polsce podstawowe przepisy, normujące wspomniane zagadnienie, znajdują się w ustawie z dnia 4 lutego 1994r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Instytucja ta uregulowana jest w art. 19 – 195 ustawy. Zgodnie z postanowieniami tych artykułów, twórcy i jego spadkobiercom, w przypadku dokonanych zawodowo odsprzedaży oryginalnych egzemplarzy utworu plastycznego lub fotograficznego, którego cena sprzedaży jest wyższa niż równowartość 100 euro, przysługuje prawo do wynagrodzenia stanowiącego sumę poniższych stawek:

  1. 5 % części ceny sprzedaży, jeżeli ta część jest zawarta w przedziale do równowartości 50.000 euro, oraz
  2. 3 % części ceny sprzedaży, jeżeli ta część jest zawarta w przedziale od równowartości 50.000,01 euro do równowartości 200.000 euro, oraz
  3. 1 % części ceny sprzedaży, jeżeli ta część jest zawarta w przedziale od równowartości 200.000,01 euro do równowartości 350.000 euro, oraz
  4. 0,5 % części ceny sprzedaży, jeżeli ta część jest zawarta w przedziale od równowartości 350.000,01 euro do równowartości 500.000 euro, oraz
  5. 0,25 % części ceny sprzedaży, jeżeli ta część jest zawarta w przedziale przekraczającym równowartość 500.000 euro.

Wysokość wynagrodzenia nie może jednak przekraczać równowartość 12.500 euro.

W przypadku rękopisów dzieł literackich i muzycznych – twórcy i jego spadkobiercom przysługuje prawo do wynagrodzenia w wysokości 5 % ceny dokonanych zawodowo odsprzedaży (art. 191 ustawy).

Oryginalnymi egzemplarzami utworu w rozumieniu ustawy są:

  1. egzemplarze wykonane osobiście przez twórcę,
  2. kopie uznane za oryginalne egzemplarze utworu, jeżeli zostały wykonane osobiście, w ograniczonej ilości, przez twórcę lub pod jego nadzorem, ponumerowane, podpisane lub w inny sposób przez niego oznaczone.

K. Matyjaszkowicz, Szmaragdowe jezioro, 2016, akryl na płótnie 60x120cm
Sprzedaż zawodowa dzieła sztuki

Zobowiązanym do wypłaty artyście wskazanego powyżej wynagrodzenia jest, zgodnie z treścią art. 193 ustawy, sprzedawca, a gdy działa na rzecz osoby trzeciej, zawodowo zajmującej się handlem dziełami sztuki lub rękopisami utworów literackich i muzycznych, odpowiada z nią solidarnie. Sprzedawca, na żądanie twórcy utworu lub jego spadkobierców, jest ponadto zobowiązany do udzielenia im informacji oraz udostępnienia dokumentów niezbędnych do określenia należnego wynagrodzenia z tytułu odsprzedaży oryginalnego egzemplarza lub rękopisu utworu. Wskazane osoby mogą żądać takich informacji przez okres 3 lat od dnia dokonania odsprzedaży.

Praktyczna strona droit de suite

Analizując powyższe unormowania, można mieć wrażenie, iż instytucja droit de suite została w polskim prawie unormowana dosyć wyczerpująco. Wskazano podmiot uprawniony, osobę zobowiązaną do zapłaty, jak i podstawę całego roszczenia. Niestety system nie działa sprawnie, a przyczyna takiego stanu jak zwykle tkwi w szczegółach.

Bolączką, a zarazem główna luką systemu jest fakt, iż obowiązek zapłaty przypadającego artyście wynagrodzenia ograniczono jedynie do odsprzedaży dokonywanych zawodowo.  Za zawodową odsprzedaż w rozumieniu art. 19 ustawy uznaje się wszystkie czynności o charakterze odsprzedaży dokonywane, w ramach prowadzonej działalności, przez sprzedawców, kupujących, pośredników oraz inne podmioty zawodowo zajmujące się handlem dziełami sztuki lub rękopisami utworów literackich i muzycznych. Powszechna w naszym kraju sprzedaż dokonywana bez pośredników, między osobami fizycznymi nieprowadzącymi działalności gospodarczej, nie podlega wskazanym regulacjom i od takiej odsprzedaży artyście nie należy się żadne wynagrodzenie.

Takie wyłączenie ma swoje dalej idące konsekwencje. W szczególności, strony takich transakcji nie mają obowiązku informowania autora lub jego spadkobierców o dokonanej sprzedaży, a osoby te nie mogą żądać od sprzedawcy ujawnienia informacji o tej transakcji. Mając na względzie fakt, iż w naszym kraju nie istnieje obowiązek ewidencjonowania takich transakcji i brak jest jakiegokolwiek rejestru dzieł sztuki w obrocie, artysta w pewnym momencie traci kontakt z dziełem i nie jest w stanie wskazać, kto aktualnie jest jego właścicielem.

Izabela Kita z cyklu Koncert szczeciński, 2016, akryl na płótnie, 200x110cm
Konkluzja – z myślą o przyszłości

Brak jest przepisów wykonawczych, w postaci chociażby wskazania podmiotów odpowiedzialnych za obieg informacji o dokonanych transakcjach czy podmiotów zobowiązanych do pobierania opłat i przekazywania ich osobom uprawnionym.

Wydaje się, że ustawodawcy zabrakło odwagi i konsekwencji w działaniu, by z gruntu słuszną instytucję droit de suite zaimplementować do naszego systemu prawnego w sposób właściwy.  Dopiero kompleksowa regulacja tego zagadnienia pozwoli na to, by twórcy i ich spadkobiercy czerpali wymierne korzyści ze stworzonego dzieła. Bez takich regulacji, słuszne co do zasady prawo artysty do czerpania korzyści z własnego dzieła, pozostanie martwe.

Komentarze

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Ostatnie wpisy
Tagi
"Filharmonia w obiektywie", "Malczewscy. Figura syna", "Zdzisław Beksiński – opowieść cieniem", 12. Międzynarodowy Festiwal Sztuki Wizualnej inSPIRACJE „Breathtaking”, 14 02.2018, abstrakcja, Adam Marczyński, afisz, Agata Wolniewicz, Agnieszka Masztalerz, Akademia Sztuki w Szczecinie, akryl, Akwaforta, akwarela, akwatinta
, album „Leszek Żebrowski – skazany na plakat”, Aleksandra Jadczuk, Alembic Cache Passes (Time-snark), alkid, Analog Recovery 1984, André Malraux, Andrzej Adam Sadowski, Andrzej Wróblewski, Andrzej Zwierzchowski, Anna Niemiec, Artur Żmijewski, artykuły, artyści, artysta, asamblaż, aukcja charytatywna, Aurora Lubos, autentyczność pochodzenia, autorstwo, awers, Bela Komoszyńska, blejtram, Bogna Jarzemska-Misztalska, Bożena Galant, Bronisław Kierzkowski, cena końcowa, cena wylicytowana, cena wywoławcza, collage, Dama z Gronostajem, Desa Unicum, dibond, Dom Aukcyjny Rempex, Domek Grabarza, dr Szymon Piotr Kubiak, Droit de suite, druk, druk płaski, druk sitowy, druk wklęsły, druk wypukły, drzeworyt, Edmund Gomolicki, edukacja kulturalna, Edward Dwurnik, emalia, Emotion Loader, environment, Eryk von Zedtwitz, Eugen Dekkert, fakturalność, falsyfikat, Filharmonia im. Mieczysława Karłowicza w Szczecinie, filharmonia w Szczecinie, fotografia, fotografia barwna, fotografia czarno-biała, Franciszka Themerson, Fritz Modrow, Fruit of the lump, Gabi Kulka, galeria Poziom 4., Galeria ZPAP Kierat I w Szczecinie, Gary Stewart, GIF, gipsoryt, grafika, grafika artystyczna, grafika użytkowa, grafika warsztatowa, Grażyna Harmacińska-Nyczka, Grzegorz Szponar, Hanna Kaszewska, Hans Georg Gadamer, Hans Hartig, Henryk Stażewski, I Biennale Plakatu Ekologicznego, instalacja, Instytut Sztuk Pięknych Akademii im. J. Długosza w Częstochowie, inwestowanie w sztukę, Izabela Kita, Jacek "Budyń" Szymkiewicz, Jacek Cypryjański, Jacek Malczewski, Jacek Yerka, Jan Bujnowski, Jan Lebenstein, Jan Tarasin, Jerzy Duda-Gracz, Jerzy Nowosielski, Jerzy Tchórzewski, Jon Rafman, Julius Friedrich Ludwig Runge, kamienioryt, Kasia Zimnoch, Katarzyna Słuchocka, Kazimierz Mikulski, Klub Kolekcjonerów, Klubu Kolekcjonerów, kolaż, Kolekcja Czartoryskich, kolekcjoner, kolografia, Konrad Juściński, kontrasty kolorystyczne, kopia, kreda, krosno, Kryspin Pawlicz, Krzysztof Soroka, Krzysztof Zlewski, kultura, kulturalne dziedzictwo, Kuratorka wystawy "Malczewscy. Figura syna" dr Beata M. Wolska, kwestionariusz artysty, Kwestionariusz Prousta, lawowanie tuszem, Lena Wicherkiewicz, Leon Tarasewicz, Leonardo da Vinci, lex et artis, licytacja telefoniczna, linoryt, litografia, Ludwig Manzel, Magdalena Barczyk-Kurus, malarstwo, malarstwo abstrakcyjne, malarstwo akrylowe, Malarstwo dr Aleksandry Jadczuk, malarstwo olejne, malarstwo temperowe, Margaret Wossidlo, Margarete Wosidllo, Marian Bogusz, Marian Nyczka, Marika, Marlena Lenart, Martin Derbyshire, mezzotinta, Michał "Bunio" Skrok, Michał Kowalonek, miedzioryt, Miejsca. Rekonstrukcja IV. Galeria 4.Poziom, miejski pejzaż, Miłośników Malarstwa i Sztuki Dawnej w Szczecinie, Mirosław Bałka, Misia Furtak, młodzi artyści, MN w Szczecinie, Monika Sosnowska, monotypia, Mr Lump, mural, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Muzeum Sztuki Współczesnej Kiasma, muzyka, Natalia Przybysz i Paulina Przybysz, Natalia Sikora, Nowe brzmienie big beatu, obraz, obrazy dr Aleksandry Jadczuk, odwrocie, Off Marina, Olaf Deriglasoff, olej, ołówek, Open Heart Warrior, Ostatnia ryba, Oswald Gette, Otto Lang-Wollina, Otto Lange-Wollin, Otto Tarnogrocki, pastele, Paulina Ratajczak, Paweł Althamer, Paweł Kleszczewski, pejzaż, Piotr Lengiewicz, Piotr Pauka, Piotr Uklański, Piotr Zioła, plakat, Plakat Aleksandry Zaborowskiej, Plakat I Biennale Plakatu Ekologicznego, Plakat Magdaleny Tyczki, Plakat Marceliny Rydelek, plalkat, plastyka szczecińska, podobrazie, podpis, podpis artysty, polska piosenka, polska sztuka współczesna, poster, prawo i sztuka, Prof. Leszek Żebrowski, prof. W. Lubos, Rachel Rossin’ 87 (USA), Rafał Malczewski, rerwers, Roman Opałka, rysunek, rzeźba, rzeźbiarz, rzeźby drewniane, sepia, serigrafia, sitodruk, Skubas, Słupca, Stanisław Biżek, Stanisław Fijałkowski, Stefan Gierowski, Stefan Themerson, Stowarzyszenie na rzecz wzbogacania i rozwoju życia kulturalno - społecznego  Szczecin, street art, światłocień, sygnatura, sygnowanie, Sylwia Zawiślak, szkło, sztuka, sztuka dawna, sztuka wideo, sztuka współczesna, Tadeusz Kantor, Tadeusz Rolke, technika własna, tempera, Teresa Pągowska, Tomasz Rzeszutek, Tomasz Wojtysek, Trafostacja Sztuki, trzy różne sposoby licytowania, twórca, tworzę się, Tymon Tymański, video art, Vintage art, wadium, Warszawska Orkiestra Rozrywkowa im. Igora Krenza, warsztaty, węgiel, wideo, wideo art, Wilhelm Sasnal, wirtualna prezentacja obrazów „De Profundis – Beksiński VR”, Witold Maćków, Włodzimierz Pawlak, Wojciech Ciesielski, Wojciech Fangor, Wojtek Go, wykłady z zakresu historii sztuki, wystawa, wystawa SZCZ NICE, Wystawa sztuki w wieży Gocławskiej w Szczecinie, wywiady, XXVI Aukcja Wielkie Serce Kraków 2017, XXVII Aukcja Wielkiego Serca, Zagórów, zakup z limitem ceny, Zamek Książąt Pomorskich, Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie, Zdzisław Beksiński, Zenon Owczarek, Zoom na Szczecin. Punkty Widzenia, Zoom na Szczecina. Punkty Widzenia
+Więcej
Trwa ładowanie